علی هاشمی
آیندهٔ جمهوری اسلامی ایران بعد از هر نوع تفاهم پایدار با آمریکا (اگر رخ دهد) به چند متغیر اصلی بستگی دارد:
ساختار قدرت داخلی،
وضعیت اقتصاد،
نقش سپاه و نهادهای امنیتی،
فشار اجتماعی،
و میزان ادغام در اقتصاد جهانی.
اگر بخواهیم با سه الگو زیر مقایسه کنیم، هرکدام بخشی از واقعیت را توضیح میدهد اما هیچکدام بهتنهایی دقیق نیست:
1) سناریوی «شوروی» (فروپاشی سریع و ساختاری)
الگوی فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی زمانی رخ میدهد که:
اقتصاد بهطور مزمن ناکارآمد و وابسته شود
ایدئولوژی مشروعیت خود را از دست بدهد
نخبگان داخلی دچار شکاف جدی شوند
فشار خارجی + بحران داخلی همزمان شود
اگر توافق با آمریکا باعث باز شدن اقتصاد شود اما همزمان اصلاحات سیاسی انجام نشود، ممکن است شکاف میان جامعه و ساختار قدرت کاهش نیابد. با این حال، ایران مثل شوروی یک بلوک چندملیتی فروپاشیده نیست؛ بنابراین «فروپاشی ناگهانی شبیه شوروی» سناریوی کماحتمالتری است.
2) سناریوی «چین پس از مائو» (تداوم نظام + اصلاح اقتصادی)
الگوی اصلاحات اقتصادی چین پس از مائو به این شکل است:
حفظ کامل ساختار سیاسی
باز کردن اقتصاد و جذب سرمایه خارجی
کنترل شدید سیاسی در کنار رشد اقتصادی
ایجاد طبقه متوسط جدید بدون دموکراتیزاسیون کامل
این سناریو از نظر ساختاری «محتملتر» از شوروی است، اگر:
توافق با آمریکا به کاهش تحریمها منجر شود
دولت بتواند سرمایه خارجی جذب کند
نهادهای امنیتی اجازه دهند اقتصاد رقابتیتر شود
اما تفاوت مهم این است که چین از ابتدا یکپارچگی نهادی و حزب واحد بسیار منسجم داشت، در حالی که در ایران چند مرکز قدرت (دولت، سپاه، نهادهای مذهبی) همزمان نقش دارند.
3) سناریوی «مدل ترکیبی یا مسیر سوم» (محتملترین طیف)
در بسیاری از تحلیلها، محتملترین مسیر برای ایران نه فروپاشی و نه چین شدن کامل است، بلکه یک حالت میانی است:
ویژگیها:
«آزادسازی اقتصادی محدود» بدون تغییر سیاسی اساسی
رقابت بین جناحهای داخلی برای کنترل منابع جدید
رشد دورهای + بحرانهای دورهای (نه ثبات کامل)
کاهش تنش خارجی در برخی دورهها، بازگشت تنش در دورههای دیگر
این حالت شبیه برخی کشورهای «نیمهاصلاحشده» است که بین اقتصاد باز و سیاست بسته نوسان دارند.
جمعبندی ساده :
سناریوی شوروی: کم ترین احتمال
سناریوی چین: ممکن ولی نیازمند انسجام نهادی بالا
سناریوی ترکیبی: محتملترین حالت
