تجهیزات پدافندی و نظامی، بهدلیل نقش مستقیم در امنیت ملی و هزینههای بسیار سنگین، از حساسترین حوزههای تصمیمگیری و هزینهکرد عمومی بهشمار میروند. در بسیاری از کشورها از جمله ایران، طی دههها مبالغ کلانی صرف خرید سامانههای دفاعی، هوایی و دریایی شده است. با این حال، کارآمدی واقعی این تجهیزات و سلامت فرآیند خرید آنها موضوعی است که همواره نیازمند ارزیابی مستمر و شفاف است. متاسفانه عملکرد سامانه های دفاعی پدافندی در جنگ اخیر، گویای عملکرد نامطلوب هزینه های انجام شده است. این روزها جنگنده های دشمن بی هیچ مانعی بر فراز شهرهای میهن عزیزمان ایران جولان می دهند و ابهاماتی در مورد نحوه خرید این تجهیزات و سلامت فرآیند خرید ایجاد کرده است.
حزب نوآوران معتقد است حتما بایستی پس از اتمام جنگ، بررسی های امنیتی دقیق در مورد نحوه خریدها، هزینه های انجام شده و اصلاح ساختار خریدهای دفاعی در محورهای ذیل صورت پذیرد.
۱. ضرورت تمرکز بر کارایی واقعی، نه صرفاً حجم هزینه
هزینههای بالا بهخودیخود تضمینکننده امنیت نیستند. آنچه اهمیت دارد:
– تناسب تجهیزات با سناریوهای تهدید واقعی
– یکپارچگی سامانهها و قابلیت فرماندهی و کنترل
– آموزش، نگهداری و بهروزرسانی مستمر
– آزمونهای عملیاتی و ارزیابی مستقل عملکرد
عدم توجه به این عوامل میتواند منجر به شکاف میان «هزینه انجامشده» و «توان عملیاتی واقعی» شود.
۲. چالشهای ساختاری در خریدهای دفاعی
خرید تجهیزات نظامی معمولاً با ویژگیهایی همراه است که ریسک فساد را افزایش میدهد:
– محرمانه بودن قراردادها
– محدود بودن فروشندگان
– پیچیدگی فنی بالا
– نبود رقابت شفاف
– وابستگی به واسطهها و دلالان بینالمللی
در چنین شرایطی، اگر سازوکارهای نظارتی قوی وجود نداشته باشد، پورسانت، رشوه، تضاد منافع و نفوذ روابط غیررسمی میتواند بر تصمیمات فنی غلبه کند.
۳. اصول یک نظام سالم خرید تسلیحاتی
برای اطمینان از سلامت معاملات دفاعی، رعایت اصول زیر ضروری است:
الف) تفکیک شفاف نقشها
– جدایی کامل میان تصمیمگیر فنی، مذاکرهکننده، امضاکننده و ناظر
– ممنوعیت حضور ذینفعان مستقیم یا غیرمستقیم در کمیتههای خرید
ب) ارزیابی فنی مستقل
– استفاده از تیمهای کارشناسی چندلایه
– الزام به گزارشهای مکتوب فنی قابل حسابرسی
– مقایسه واقعی گزینهها، نه صرفاً پیشنهادات تبلیغاتی
ج) شفافیت مالی کنترلشده
– ثبت کامل جریانهای مالی
– نظارت نهادهای حسابرسی مستقل (حتی در سطح محرمانه)
– ردیابی واسطهها و کارگزاران خارجی
د) پاسخگویی پس از اجرا
– ارزیابی عملکرد تجهیزات پس از تحویل
– امکان بازخواست تصمیمگیران در صورت ناکارآمدی اثباتشده
– مستندسازی تمامی مراحل برای مراجعات بعدی
۴. اهمیت بررسیهای پسینی
در تمام نظامهای حرفهای، پس از رخدادهای بزرگ امنیتی یا نظامی، بررسیهای فنی و مدیریتی پسینی انجام میشود. هدف این بررسیها:
– یافتن ضعفهای ساختاری
– اصلاح فرآیندها
– جلوگیری از تکرار خطا
– افزایش اعتماد عمومی
این بررسیها باید حقوقی، فنی و نهادی باشند، نه احساسی یا تبلیغاتی.
به باور کارشناسان حزب نوآوران ، امنیت ملی تنها با افزایش بودجه دفاعی تأمین نمیشود، بلکه با:
– تصمیمگیری حرفهای
– سلامت مالی
– شفافیت نهادی
– و پاسخگویی مستمر
تضمین میشود. بیتوجهی به این اصول میتواند حتی پیشرفتهترین تجهیزات را به داراییهای کماثر یا ناکارآمد تبدیل کند. توجه جدی به اصلاح فرآیندهای خرید و نظارت، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت راهبردی است.
حزب نوآوران استان تهران
۲۸ اسفندماه ۱۴۰۴
