صنعت هوانوردی ایران، بهعنوان ستون اتصال ملی، توسعه منطقهای و امنیت حملونقل، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند نوسازی، اصلاح حکمرانی و تحول ساختاری است. روز جهانی هواپیمایی، فرصت مناسبی است تا به جای صرفاً جشن گرفتن، با شجاعت به آسیبشناسی عمیق و ارائه راهحل بپردازیم.
۱. وضعیت واقعی صنعت — تصویر بدون روتوش
بر اساس گزارشات رسمی و دادههای منتشرشده، در نیمه نخست ۲۰۲۵:
ترافیک مسافر هوایی کشور حدود ۱۹ درصد کاهش یافته و تعداد پروازهای داخلی و بینالمللی حدود ۱۷ درصد افت کرده است؛ این ارقام، نتیجه ساختاریترین معضل صنعت یعنی فرسودگی ناوگان، ضعف تأمین قطعات و کاهش ایمنی عملیاتی است.
متوسط عمر بخش عمده ناوگان ایران بالاتر از ۲۰ سال و بعضاً تا ۳۰ سال گزارش شده است؛ در حالی که استاندارد جهانی سن بازنشستگی عملیاتی عمدتاً ۱۵ تا ۲۵ سال است.
گزارشها نشان میدهد بخش قابلتوجهی از ناوگان کشور زمینگیر است و عملاً در چرخه عملیاتی حضور ندارد؛ تخمینها از غیرفعال بودن نزدیک به ۵۰ درصد هواپیماهای ثبتشده حکایت دارد.
از سوی دیگر، صنعت هوایی ایران بهطور تاریخی بیش از ۹۰٪ وابسته به تأمین قطعه از خارج کشور بوده است؛ و زمانی که تحریم مانع این وابستگی میشود، صنعت به جای تغییر مدل حکمرانی، وارد چرخه فرسودگی و غیرایمن شدن میگردد.
۲. ریشههای بحران — نه فقط تحریم؛ ضعف حکمرانی
تحریمها مسأله اصلیاند، اما مسئله واقعی، نحوه مواجهه صنعت با تحریم است.
وقتی مدیریت صنعت قادر به رفع تحریم نیست، به جای اصلاح تولید، دانشبنیان، سرمایهگذاری و دیپلماسی صنعتی، سیاست «پرورش بحران برای کسب رانت» جایگزین «مدیریت بحران» میشود.
در سالهای اخیر، درخواست مجوز برای ثبت ایرلاینها به جای پاسخ به نیاز حملونقل کشور، به مسیر دریافت ارز ترجیحی، تسهیلات بانکی، سهمیه سوخت هوانوردی و امتیازات حقوق پرواز تبدیل شده است. ایرلاینهایی بدون ناوگان عملیاتی واقعی، صرفاً برای حفظ مجوز و کسب منافع اقتصادی شکل میگیرند؛ در حالی که هواپیماها پرواز نمیکنند، اما مجوزها و مزایایشان پرواز میکنند. این یعنی تبدیل تحریم به بستر تولید رانت ساختاری.
۳. پیامدهای مستقیم برای کشور و مردم
● گرانی بلیت و کاهش عدالت دسترسی به سفر
● کاهش ظرفیت اتصال استانها و شهرهای کمبرخوردار
● تضعیف ایمنی و افزایش احتمال نقص فنی
● از دست رفتن فرصت توسعه گردشگری، تجارت و اقتصاد منطقهای
● کاهش اعتماد عمومی به صنعت هوایی
۴. راهکارهای تخصصی و اجرایی برای تحول صنعت
ما معتقدیم صنعت هوانوردی کشور تنها با شعار «تحریم هست» اصلاح نمیشود؛
اصلاح آن نیازمند تغییر حکمرانی، شفافیت، مقرراتگذاری قوی و سرمایهگذاری هدفمند است.
الف) اصلاح حکمرانی و توقف فساد مجوزدهی
- ایجاد نهاد رگولاتوری مستقل در صنعت هوایی
- صدور مجوز ایرلاین مشروط به داشتن حداقل ۶ فروند ناوگان فعال، قابل رهگیری و دارای اسناد تأمین قطعه استاندارد
- لغو خودکار مجوز ایرلاینهای بیعملکرد طی ۶ تا ۱۲ ماه
- حذف ارز ترجیحی و امتیاز رانتی از فرایند مجوزدهی
- تخصیص منابع، سوخت و ارز بر اساس شاخص عملکرد واقعی، ساعات پروازی، نرخ آمادگی ناوگان، ایمنی و بهرهوری
ب) تحول تولید و تأمین قطعه - تشکیل “صندوق سرمایهگذاری صنعت هوانوردی”
- جذب سرمایه بخش خصوصی و نهادی
- تمرکز بر نوسازی ناوگان، تولید قطعات AIRWORTHY و خدمات تعمیرات سنگین (MRO)
- مشارکت سازمان هواپیمایی با شرکتهای دانشبنیان و صنایع دفاعی برای تولید قطعات استاندارد، اویونیک، قطعات فرسایشی و سیستمهای تعمیرپذیری
ج) نوسازی عملی و پایدار ناوگان - برنامه ۵ ساله برای بازنشستگی هواپیماهای بیش از ۲۵ سال عمر عملیاتی
- استفاده از مدلهای لیزینگ، شراکت منطقهای، اجاره خرید و تأمین مالی ارزی غیردولتی
د) شفافیت — شرط انضباط
- انتشار فصلی این دادهها برای عموم:
- تعداد هواپیماهای فعال و زمینگیر
- ساعات پروازی ایرلاینها
- میزان ارز، سوخت و تسهیلات تخصیصی
- وضعیت ایمنی و نرخ نقص فنی
- فهرست ایرلاینهای دارای عملکرد و بدون عملکرد
۵. پیام پایانی — دعوت به مسئولیت ملی
روز ملی هواپیمایی، روز جشن صنعت نیست؛ روز مطالبه برای نجات صنعت است. تحریمها بهانه کافی نیست؛ مشکل، تبدیل تحریم به ابزار کسب امتیاز است.
اگر اصلاح حکمرانی صورت نگیرد، “ایمنی و اتصال ملی” قربانی چرخ فساد، بیمسئولیتی و بیعملی خواهد شد.
کارگروه راه و شهرسازی حزب نوآوران استان تهران آمادگی دارد طرح جامع حکمرانی صنعت هوانوردی ـ مبتنی بر سرمایهگذاری، شفافیت و رگولاتوری ـ را با حضور متخصصان ملی ارائه دهد.
این صنعت، نه تجمل است و نه امتیاز؛ حق عمومی مردم و زیرساخت توسعه ملی است. از تصمیمگیران میخواهیم این حق را جدی
بگیرند.
محمد یوسفی
کارگروه راه و شهرسازی حزب نوآوران استان تهران
